قرارداد BOT

ساخت، بهره برداری، واگذاری (Build, operate, transfer)


این روش یکی از روش های پذیرفته شده جهت مشارکت بخش خصوصی در توسعه پروژه های زیربنایی در سطح جهان می باشد. دولت های مختلف از این روش به عنوان یک روش مناسب برای سرمایه گذاری و ساخت سریع پروژه های زیربنایی که بشدت مورد نیاز جامعه می باشد استفاده می کنند. اصطلاح BOT اولین بار در دهه 1980 میلادی و هنگامی که دولت وقت ترکیه اعطای امتیاز چند نیروگاه را به مناقصه گذاشت، به کار برده شد. 


در این روش ساخت و بهره برداری از پروژه به مدت معینی توسط شرکت تحت عنوان "شرکت پروژه" انجام شده و انتقال طرح به کارفرما پس از طی مدت معینی و بعد از تحصیل درآمد لازم محقق می گردد.


انجام این روش مانند سایر روش های اجرای طرح های بزرگ با تهیه اسناد مناقصه و پس از مرحله مطالعات اولیه توسط کارفرما آغاز می گردد. سپس سرمایه گذاران بخش خصوصی با بررسی اسناد مناقصه و حصول اطمینان از مثبت بودن نتایج امکان سنجی با ارائه پیشنهاد در مناقصه شرکت می کنند. در مرحله بعدی و با تعیین برنده مناقصه و انجام مذاکرات اولیه یک شرکت با مسئولیت محدود بعنوان "شرکت پروژه" توسط سرمایه گذاران برگزیده تأسیس می شود. این شرکت صاحب امتیاز BOT محسوب می گردد. سرمایه متولیان جهت تأسیس شرکت معمولا 20 تا 30 درصد سرمایه گذاری لازم برای اجراء پروژه می باشد. مابقی سرمایه مورد نیاز از طریق انعقاد موافقت نامه های مالی با بانک ها و موسسات مالی معتبر تأمین می گردد.
از اهم وظایف شرکت پروژه، عقد موافقت نامه های لازم با کارفرما، پیمانکار اجرایی، شرکت بهره بردار و موسسات مالی می باشد. معمولا شرکت با عوامل کارفرما برای فروش محصول موافقت نامه ای بر مبنای تحویل با شرایط take or pay (بردار یا بپرداز) امضاء می نماید. در این حالت چنانچه خریدار محصول در مواقعی نیاز به محصول تولیدی نداشته باشد، ملزم به پرداخت حدود 80 درصد از قیمت محصول تولیدی می باشد.
در این روش کارفرما بازپرداخت هیچ وامی را از طرف سرمایه گذاران یا متولیان پروژه تضمین نکرده و در نتیجه فشار ناشی از استقراض کاهش می یابد. به علاوه ریسک های مربوط به ساخت و تکنولوژی های جدید نیز به طرف مقابل (بخش خصوصی) منتقل می گردد. از دیگر روش های سرمایه گذاری با مفهوم واگذاری می توان موارد ذیل را نام برد:
- ساخت، تملک، بهره برداری Build, Own, Operate (BOO)
- ساخت، تملک، بهره برداری، واگذاری Build, Own, Operate, Transfer (BOOT)
- ساخت، اجاره، واگذاری Build, Lease, Transfer (BLT)
در تمامی روش های با مفهوم واگذاری، بعد از دوره مشخصی مایملک به دارایی های کارفرما تبدیل می گردد.

 

روند به کارگیری روش BOT
1. شناسایی
همانند سایر طرح ها شناسایی پروژه به عنوان گام اول می بایست انجام شود. در این مرحله مطالعات امکان سنجی مقدماتی شامل بررسی های اقتصادی، مالی و فنی با توجه به اوضاع اقتصادی و سیاسی انجام شده و الزامات و منافع حاصله از اجرای طرح به روش BOT مشخص می گردد.
2. مناقصه/مذاکره
مذاکره
چنانچه پروژه را بتوان بصورت مستقیم به سرمایه گذار واجدالشرایط واگذار نمود، با انجام مذاکرات تفاهم نامه ای مابین طرفین به امضاء رسیده و موافقت نامه خرید محصول نیز منعقد می گردد.
مناقصه
در روش انجام مناقصه مراحل فرعی زیر اجراء می شود:
- آمادگی کارفرما برای مناقصه
- آمادگی سرمایه گذاران برای مناقصه
- انتخاب برنده مناقصه
3. توسعه
در این مرحله و پس از امضاء موافقتنامه پروژه، تنظیم موافقت نامه مابین سرمایه گذاران جهت شکل دادن ساختار شرکت پروژه انجام شده و مشارکت سهام برای تحقق پروژه مشخص می شود. موافقت نامه تأمین مالی، عقد پیمان با پیمانکاران و کسب تعهدات و سایر امور ذیربط نیز به انجام می رسد.
4. اجرا
در این مرحله ساخت و سازها، نصب و راه اندازی پروژه انجام شده و در صورت موفقیت در آزمایشات، آموزش ها و تهیه دستورالعمل های بهره برداری و کسب مجوزها، فاز بعدی آغاز می شود.
5. بهره برداری و نگهداری
این مرحله طولانی ترین دوره پروژه محسوب می گردد. پس از راه اندازی پروژه، کارفرما در طول بهره برداری با انجام بازرسی های دوره ای و دریافت گزارش ها، اعمال نظارت نموده و بر انتقال تکنولوژی از شرکت پروژه (یا پیمانکار)، آموزش نیروی کار، ایمنی عمومی و حفظ شرایط زیست محیطی توجه و دقت لازم را ابراز می نماید.
6. واگذاری
مرحله پایان پروژه BOT با واگذاری طرح به کارفرما به انتها می رسد. نگهداری پروژه تا تاریخ واگذاری می بایست به صورت مناسب بوده تا کارفرما بتواند بهره برداری از پروژه را ادامه دهد. در این مرحله صدور ضمانت نامه های تعمیرات و کارکرد مناسب تجهیزات و تأسیسات می بایست ملحوظ گردد.

 

روش BOT تاریخچه کوتاهی دارد و بیش از دو دهه از به ثمر رسیدن آن نیز می گذرد. این روش را می توان به عنوان یکی از روش های جدید و مثمر ثمر خصوصی سازی نام برد که مشارکت فعال بخش خصوصی را در احداث و توسعه پروژه های زیربنایی بهمراه دارد. از جمله مزایای این روش کاهش مشکلات عدیده دولت در مسائلی همچون استقراض خارجی، پذیرش ریسک پروژه ها، پایین بودن کارایی طرح ها و ... می باشد. انتقال تکنولوژی به کشور و توسعه زیربنایی از شاخصه های اصلی روش BOT محسوب می گردد. در نهایت می توان گفت درک صحیح این روش از طرف دولت و شرکت های دولتی و استفاده از آن در شرایط مناسب پیش نیاز اصلی جهت موفقیت بحساب می آید.